Conditionering: wat is het en wat kun je ermee?

Je neemt je voor om iets te veranderen. Gezonder eten, minder uitstellen,  minder piekeren of meer tijd maken voor jezelf.

Misschien wil je anders reageren in bepaalde situaties, maar merk je dat je steeds weer terugvalt in hetzelfde gedrag. Hoe kan dat? Je weet toch wat je anders wilt doen?

Toch blijkt veranderen vaak een stuk lastiger dan alleen maar besluiten dat je het anders gaat doen. Dat heeft onder andere te maken met conditionering: de manier waarop je door herhaling en ervaring bepaalde reacties, gewoontes en patronen aanleert.

In dit artikel leg ik uit wat conditionering betekent, hoe klassieke conditionering werkt, welke rol je omgeving daarin speelt en vooral: hoe je oude patronen kunt leren herkennen en doorbreken.

 

Samenvatting

• Conditionering is leren door herhaling en ervaring. Je leert bepaalde gedachten, gevoelens, reacties en gewoontes aan, vaak zonder dat je het bewust doorhebt.

• Je omgeving speelt een belangrijke rol. Ouders, leraren, vrienden en andere mensen om je heen beïnvloeden vanaf jonge leeftijd hoe je denkt, voelt en handelt.

• Klassieke conditionering laat zien hoe je brein verbanden legt tussen prikkels en reacties. 

• Veel van je patronen zijn aangeleerd. Daardoor kun je als volwassene soms automatisch reageren op situaties, triggers of bepaalde mensen.

• Wat je hebt aangeleerd, bén je niet automatisch. Door zelfobservatie kun je ontdekken welke overtuigingen, gewoontes en patronen nog bij je passen en welke niet.

• Bewustwording is de eerste stap. Hoe beter je jouw conditionering leert herkennen, hoe meer ruimte er ontstaat om bewust te kiezen hoe je wilt reageren.

 

Wat is de betekenis van conditionering?

Conditionering is een leerproces waarbij je brein verbanden gaat leggen tussen bepaalde situaties, prikkels, gedachten, gevoelens en gedrag. 

Een simpel voorbeeld: je ruikt verse koffie en krijgt meteen zin in een kop koffie. Of je ruikt popcorn en denkt direct aan de bioscoop. Je hebt geleerd dat die prikkel ergens bij hoort.

Dat gebeurt vaak zonder dat je daar bewust voor kiest. Door herhaling en ervaring worden bepaalde reacties steeds vanzelfsprekender.

Uiteindelijk hoef je er nauwelijks meer over na te denken. En precies daarom kan conditionering zo'n grote invloed hebben op je dagelijks leven.

 

Klassieke conditionering: wat Pavlov ons liet zien

Een bekend voorbeeld van conditionering komt van de Russische onderzoeker Ivan Pavlov. Rond 1900 onderzocht Pavlov honden.

In eerste instantie begonnen de honden te kwijlen wanneer ze eten zagen. Dat is een natuurlijke reactie.

Pavlov liet vervolgens steeds een belletje horen vlak voordat de honden eten kregen. Na verloop van tijd begonnen de honden al te kwijlen wanneer ze alleen het belletje hoorden. De honden hadden een verbinding gelegd:

belletje → eten → reactie

Het belletje was op zichzelf natuurlijk geen eten. Toch was de associatie inmiddels aangeleerd. Dit noemen we klassieke conditionering.

Bij mensen gebeurt iets vergelijkbaars. Een bepaalde geur kan je terugbrengen naar een herinnering. Een liedje kan ineens een sterk gevoel oproepen.

Een bepaalde situatie kan spanning veroorzaken, nog voordat je bewust hebt bedacht waarom. Je brein is voortdurend bezig met het herkennen van verbanden.

 

Conditionering gebeurt al vroeg in je leven

Een groot deel van je aangeleerde gedrag ontstaat door de ervaringen die je in je omgeving opdoet. Je ouders. Je familie. Je vrienden. Je leraren. Later je collega's, partner en andere mensen om je heen.

Je leert niet alleen praktische dingen. Je leert ook wat volgens jouw omgeving normaal, veilig, gewenst of ongewenst is. Misschien hoorde je vroeger vaak:

• "Niet zeuren."
• "Je moet gewoon hard werken."
• "Je moet altijd aardig zijn."
• "Daar moet je niet aan beginnen."
• "Dat is gevaarlijk."

Of misschien kreeg je juist veel ruimte om te onderzoeken, fouten te maken en je eigen keuzes te maken.

Al die ervaringen kunnen invloed hebben op de patronen en overtuigingen die je later meeneemt. Dat betekent niet dat alles wat je in je jeugd hebt geleerd verkeerd is. Integendeel. Conditionering helpt je juist om ontzettend veel dingen automatisch te leren.

Maar soms neem je ook patronen mee die je als volwassene helemaal niet meer nodig hebt.

 

De aangeleerde persoonlijkheid

Hier raakt conditionering aan iets wat ik vaak zie binnen persoonlijke ontwikkeling. Vanaf het moment dat je geboren wordt, word je beïnvloed door je omgeving.

Je leert hoe je je hoort te gedragen, wat wel en niet mag, wat succes betekent en hoe je jezelf tegenover anderen moet presenteren. Langzaam ontstaat er een soort aangeleerde persoonlijkheid. 

Een verzameling van gewoontes, overtuigingen, reacties en patronen. En ondertussen kan er een kloof ontstaan tussen die aangeleerde versie van jezelf en wie je diep van binnen écht bent. Ik noem dat de identiteitskloof.

Je kunt bijvoorbeeld geleerd hebben om altijd sterk te zijn, terwijl je eigenlijk behoefte hebt aan verbinding. Je kunt geleerd hebben om vooral rationeel te beslissen, terwijl je gevoel je iets heel anders vertelt.

Of je kunt jarenlang hebben geprobeerd aan verwachtingen van anderen te voldoen, terwijl je eigenlijk verlangt naar een ander leven.

Conditionering is dan niet het probleem op zichzelf. Het interessante is dat je gaat ontdekken: wat van mij is eigenlijk aangeleerd?

 

Waarom reageer je soms automatisch?

Misschien herken je dit. Iemand maakt een bepaalde opmerking en je schiet direct in de verdediging. Je krijgt kritiek en voelt meteen dat je niet goed genoeg bent. Je partner zegt iets kleins en je wordt ineens ontzettend boos.

Of je stelt iets uit waarvan je eigenlijk heel graag wilt dat het lukt. Op zo'n moment lijkt het alsof je reactie vanzelf ontstaat en vaak voelt dat ook zo. Maar juist daar zit een interessante ingang voor zelfobservatie:

• Wat gebeurde er precies?
• Welke situatie was de trigger?
• Welke gedachte kwam als eerste op?
• Wat voelde je in je lichaam?
• En welk gedrag volgde daarna?

Door daar nieuwsgierig naar te kijken, krijg je zicht op je eigen conditionering.

 

Conditionering is niet hetzelfde als je ware identiteit

Dit vind ik misschien wel het belangrijkste onderscheid. Een patroon dat je hebt aangeleerd, bén je niet automatisch. 

Als je jarenlang hebt geleerd om jezelf klein te houden, betekent dat niet dat je klein bent. Als je hebt geleerd om emoties weg te drukken, betekent dat niet dat je geen gevoel hebt. 

Als je hebt geleerd om altijd voor anderen klaar te staan, betekent dat niet dat jouw eigen behoeften er niet toe doen. Je hebt iets aangeleerd. En wat is aangeleerd, kun je opnieuw bekijken.

Niet door jezelf met geweld te veranderen, maar door eerst te gaan zien wat er eigenlijk gebeurt. Dat is een belangrijk onderdeel van persoonlijke ontwikkeling: steeds beter onderscheiden wat écht van jou is en wat je onderweg hebt aangeleerd.

 

Hoe vorm je nieuwe gewoontes?

Als je eenmaal zicht krijgt op een patroon, ontstaat er ruimte om iets anders te oefenen. Daar hoef je niet meteen je hele leven voor om te gooien. Sterker nog: kleine stappen werken vaak beter. Een paar praktische uitgangspunten:

1. Start klein. Kies één concreet gedrag dat je wilt veranderen.

2. Herhaal het nieuwe gedrag. Nieuwe gewoontes ontstaan niet na één goede dag.

3. Maak het zichtbaar. Gebruik bijvoorbeeld een herinnering op je telefoon of een briefje op een plek waar je vaak komt.

4. Beloon jezelf. Positieve ervaringen kunnen helpen om nieuw gedrag aantrekkelijker te maken.

5. Zoek steun. Vertel iemand wat je wilt veranderen en vraag om aanmoediging.

6. Observeer zonder oordeel. Een terugval betekent niet dat je hebt gefaald. Het geeft je informatie.

7. Heb geduld. Oude patronen zijn vaak jarenlang opgebouwd. Verwacht dus niet dat ze na drie dagen verdwenen zijn.

Het gaat uiteindelijk niet om perfect gedrag. Het gaat om steeds vaker bewust kunnen kiezen.

 

Hoe doorbreek je negatieve patronen?

Een patroon doorbreken begint meestal met het herkennen ervan. Stel dat je merkt dat je steeds uitstelt wanneer iets belangrijk voor je is. 

In plaats van alleen tegen jezelf te zeggen dat je "gewoon discipline moet hebben", kun je nieuwsgieriger worden:

• Wanneer stel ik uit?
• Wat gebeurt er vlak daarvoor?
• Wat voel ik?
• Waar ben ik bang voor?
• Wat levert het uitstellen me op?
• En wat zou ik in plaats daarvan kunnen doen?

Daarmee verschuift je aandacht van "hoe krijg ik mezelf zover?" naar "wat gebeurt hier eigenlijk?". Dat is een wezenlijk verschil.

Van daaruit kun je een alternatief gedrag oefenen. Vervolgens herhaal je dat gedrag, geef je jezelf de ruimte om fouten te maken en kijk je regelmatig wat wel en niet werkt. Zo wordt gedragsverandering iets concreets in plaats van een gevecht met jezelf.

 

De eerste stap: observeer je eigen conditionering

Misschien is dit wel de beste oefening om vandaag mee te beginnen. Kies één patroon waarvan je merkt dat het regelmatig terugkomt. Je hoeft het niet meteen op te lossen, maar alleen te observeren. De volgende keer dat het gebeurt, probeer dan eens te kijken naar:

• Wat was de situatie?

• Wat was de trigger?

• Wat dacht ik?

• Wat voelde ik?

• Wat deed ik vervolgens?

• Herken ik dit patroon ergens uit mijn verleden?

• Is dit gedrag nog steeds behulpzaam voor mij?

Je hoeft er niet direct een conclusie aan te verbinden.

Zelfobservatie is geen oordeel.

Het is simpelweg leren zien wat er in jou gebeurt.

En hoe beter je je eigen conditionering leert herkennen, hoe meer ruimte er ontstaat om bewust te kiezen wat je vanaf nu wél wilt voeden.

 

Van conditionering naar meer vrijheid

Conditionering is dus niet iets waar je vanaf moet, maar een normaal onderdeel van hoe mensen leren.

Je hoeft dus ook niet de rest van je leven automatisch al je oude programma's te blijven afdraaien. Sommige patronen helpen je nog steeds en andere misschien niet meer. 

De interessante vraag is daarom niet alleen: "Hoe ben ik geconditioneerd?" Maar vooral: "Welke van mijn aangeleerde patronen passen nog bij wie ik écht ben?" 

Daar begint voor mij de persoonlijke ontwikkeling. Niet jezelf opnieuw uitvinden. Maar laag voor laag ontdekken wat er allemaal is aangeleerd, wat je niet meer nodig hebt en wat er onder die conditionering overblijft. Je echte zelf.

 

Zelf of samen aan de slag met jouw persoonlijke ontwikkeling?

Nu is het natuurlijk superinteressant om dit soort kennis op te doen. Maar het is nóg belangrijker om er ook daadwerkelijk iets mee te doén. Anders verandert er nog steeds niks in je leven.

Daarom heb ik twee dingen voor je klaargezet:

1. De Self Service Shop waar je in jouw eigen tempo de weg kunt terugvinden naar jezelf. Van gratis materiaal dat je meteen kunt downloaden, tot een 7-daagse True Self Challenge die je vandaag nog kunt starten.

2. Informatie over de Strategiesessie, waarmee je in 60 minuten helderheid krijgt over waar je tegenaan loopt, en hoe je het stap voor stap oplost. Concreet. Op maat. Praktisch.

Ik hoop oprecht dat ik op deze manier jou kan helpen om meer te leven vanuit je echte zelf, in plaats van je aangeleerde persoonlijkheid. Zodat je meer energie, richting, verbinding en impact gaat ervaren.

-  Wiebe